Lęk przed nieznanym
Spis treści
- Czym jest lęk przed nieznanym
- Przyczyny lęku przed nieznanym
- Objawy lęku przed nieznanym
- Jak lęk przed nieznanym wpływa na codzienność
- Techniki radzenia sobie z lękiem przed nieznanym
- Zauważ, czego naprawdę się boisz
- Odróżnij problem do rozwiązania od zamartwiania się
- Ogranicz zachowania zabezpieczające
- Rób eksperymenty z niepewnością
- Zadbaj o ciało
- Rozmawiaj z innymi
- Leczenie lęku przed nieznanym
- Akceptacja niepewności – klucz do lepszego życia
Lęk przed nieznanym to obawa przed sytuacjami, których nie da się przewidzieć ani kontrolować: nowa praca, przeprowadzka, wyniki badań, początek związku, poród, podróż w nieznane miejsce. W pewnym stopniu odczuwa go każdy. U części osób staje się jednak tak silny, że prowadzi do unikania zmian, odkładania decyzji i ciągłego zamartwiania się. Psychologia ma na to precyzyjne określenie – nietolerancja niepewności – i dobrze zbadane sposoby, jak sobie z nią radzić.
Czym jest lęk przed nieznanym
Kanadyjski psycholog Nicholas Carleton (2016) w głośnym artykule „Lęk przed nieznanym: jeden lęk, by wszystkimi rządzić?” zaproponował, że lęk przed nieznanym może być podstawowym lękiem, który leży u źródła wielu innych. Zdefiniował go jako obawę wywołaną brakiem informacji – na każdym poziomie świadomości.
Bliskie mu pojęcie to nietolerancja niepewności, opisana przez zespół Michela Dugasa i Roberta Ladouceura w latach 90. To skłonność do reagowania negatywnie na sytuacje niepewne, niezależnie od tego, jak prawdopodobne jest, że wydarzy się coś złego. Osoby z wysoką nietolerancją niepewności myślą: „lepiej wiedzieć, nawet jeśli to coś złego, niż nie wiedzieć”.
Ciekawie pokazało to badanie Archy’ego de Berkera i współpracowników (2016). Uczestnicy grali w grę komputerową, w której mogli dostać lekki wstrząs elektryczny. Najwyższy poziom stresu (mierzony m.in. pocenie się i rozszerzenie źrenic) pojawiał się nie wtedy, gdy wstrząs był pewny, lecz wtedy, gdy szansa na niego wynosiła około 50%. Niepewność stresowała bardziej niż pewny ból.
Przyczyny lęku przed nieznanym
- Ewolucja. Ostrożność wobec nowych terenów, pokarmów i ludzi zwiększała szanse przetrwania. Mózg do dziś traktuje brak informacji jako potencjalne zagrożenie. Model Dana Grupego i Jacka Nitschkego (2013) opisuje, jak przy niepewności nasila się czujność, przecenianie zagrożeń i skłonność do unikania.
- Temperament. Część dzieci od urodzenia reaguje silniej na nowe sytuacje. Jerome Kagan nazwał to zahamowaniem behawioralnym – takie dzieci częściej mają w przyszłości zaburzenia lękowe.
- Doświadczenia. Trudne, nieprzewidywalne dzieciństwo (np. z rodzicem uzależnionym lub chorym) uczy, że „nieznane = niebezpieczne”.
- Wzorce rodzinne. Nadopiekuńczość rodziców, którzy chronią dziecko przed każdym ryzykiem, może utrwalać przekonanie, że samemu się nie poradzi.
- Cechy osobowości. Perfekcjonizm, potrzeba kontroli, niska samoocena.
Objawy lęku przed nieznanym
- ciągłe zamartwianie się scenariuszami „co jeśli…”,
- odkładanie decyzji, szukanie coraz większej ilości informacji, zanim się zdecyduje,
- proszenie innych o zapewnienia („na pewno będzie dobrze?”),
- nadmierne planowanie i sprawdzanie,
- unikanie nowości: zmian pracy, podróży, nowych znajomości,
- objawy z ciała: napięcie mięśni, bóle głowy, kłopoty ze snem i trawieniem, kołatanie serca.
Nasilona nietolerancja niepewności jest jednym z głównych mechanizmów zaburzenia lęku uogólnionego, a także występuje w zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym, lęku społecznym i depresji.
Jak lęk przed nieznanym wpływa na codzienność
Lęk przed nieznanym potrafi zamknąć człowieka w „strefie komfortu”, która z czasem przestaje być komfortowa. Ktoś latami tkwi w pracy, która go męczy, bo zmiana wydaje się zbyt ryzykowna – o takim lęku piszemy w tekście lęk przed zmianą pracy. Ktoś inny unika wizyty u lekarza, bo boi się, co usłyszy. Unikanie przynosi ulgę na chwilę, ale na dłuższą metę wzmacnia lęk, bo nigdy nie daje okazji, by przekonać się, że sobie poradzimy.
W relacjach lęk przed nieznanym może utrudniać angażowanie się i budowanie bliskości – piszemy o tym w artykule lęk przed bliskością.
Techniki radzenia sobie z lękiem przed nieznanym
Nie chodzi o to, by przestać się bać, tylko by lęk przestał decydować za ciebie. Pomocne są następujące kroki.
Zauważ, czego naprawdę się boisz
Zapisz swoje obawy. Często okazuje się, że lęk dotyczy nie samej zmiany, ale konkretnej myśli: „nie poradzę sobie”, „ośmieszę się”, „będę żałować”. Konkretną myśl łatwiej sprawdzić niż ogólny niepokój.
Odróżnij problem do rozwiązania od zamartwiania się
Dugas zaleca pytanie: „Czy mogę teraz coś z tym zrobić?”. Jeśli tak – zaplanuj pierwszy krok. Jeśli nie (np. czekasz na wynik badań) – ćwicz akceptację niepewności, bo dalsze rozmyślanie niczego nie zmieni. Skupienie się na tym, co możesz kontrolować, chroni przed poczuciem bezradności.
Ogranicz zachowania zabezpieczające
Szukanie zapewnień, sprawdzanie, nadmierne planowanie i zbieranie informacji dają ulgę, ale podtrzymują lęk. Spróbuj stopniowo z nich rezygnować – np. sprawdzać prognozę pogody raz zamiast pięć razy.
Rób eksperymenty z niepewnością
W terapii poznawczo-behawioralnej nietolerancji niepewności stosuje się eksperymenty behawioralne: celowe podejmowanie małych, niepewnych działań i sprawdzanie, co się stanie. Na przykład: pójście do nowej restauracji bez czytania opinii, wysłanie maila bez trzykrotnego sprawdzania, zaplanowanie dnia „na luzie”. Najczęściej okazuje się, że nawet jeśli coś pójdzie nie tak, łatwo sobie z tym poradzić. To ta sama zasada, na której opiera się ekspozycja terapeutyczna.
Zadbaj o ciało
Regularny ruch, sen, ograniczenie kofeiny i alkoholu oraz ćwiczenia oddechowe zmniejszają ogólny poziom napięcia, przez co niepewność łatwiej znieść.
Rozmawiaj z innymi
Wsparcie bliskich pomaga, pod warunkiem że nie polega na ciągłym zapewnianiu „będzie dobrze”. Lepiej działa: „Rozumiem, że się boisz. Co mogłabyś zrobić jako pierwszy krok?”.
Leczenie lęku przed nieznanym
Jeśli lęk przed nieznanym od miesięcy utrudnia ci pracę, relacje czy sen, warto skonsultować się z psychologiem lub psychiatrą. Najlepiej zbadana jest terapia poznawczo-behawioralna, w tym jej odmiana skupiona na nietolerancji niepewności opracowana przez Dugasa i Ladouceura dla osób z zaburzeniem lęku uogólnionego. Przy nasilonych objawach lekarz może zaproponować leczenie farmakologiczne. Do psychiatry w Polsce nie potrzeba skierowania, a bezpłatną pomoc oferują też centra zdrowia psychicznego.
W kryzysie możesz zadzwonić pod 116 123 (Telefon Zaufania dla Dorosłych) lub 800 70 22 22 (Centrum Wsparcia, całą dobę).
Akceptacja niepewności – klucz do lepszego życia
Celem nie jest pozbycie się lęku przed nieznanym, tylko nauczenie się z nim żyć. Niepewność jest nieodłączną częścią życia – nie da się przewidzieć wszystkich zdarzeń ani się przed nimi zabezpieczyć. Osoby, które to akceptują, nie są wolne od obaw, ale nie pozwalają, by obawy decydowały za nie. W nowych, nieznanych sytuacjach kryją się też szanse: nowe znajomości, umiejętności i doświadczenia, których nie da się zdobyć bez wyjścia poza to, co znane. O tym, jak bardzo nieprzewidywalne zdarzenia kształtują świat, opowiada teoria czarnego łabędzia.