Komunikacja

Koło emocji Plutchika

Andżelika Ossowska 5 min czytania

koło emocji plutchika
Spis treści
  1. Czym jest koło emocji Plutchika i jakie ma znaczenie
  2. Osiem podstawowych emocji według teorii Plutchika
  3. Struktura i budowa koła emocji
  4. Intensywność emocji – od najsłabszych do najsilniejszych
  5. Przeciwstawne emocje w modelu Plutchika
  6. Diady emocjonalne – jak łączą się emocje podstawowe
  7. Praktyczne zastosowanie koła emocji w samorozwoju
  8. Znaczenie rozpoznawania emocji w relacjach międzyludzkich
  9. Koło emocji w praktyce terapeutycznej

Koło emocji Plutchika to jeden z najbardziej znanych modeli ludzkich emocji. Stworzył go amerykański psycholog Robert Plutchik, który rozwijał swoją teorię od lat 50. XX wieku, a pełną wersję przedstawił w książce „Emotion: A Psychoevolutionary Synthesis” (1980). Model pokazuje osiem emocji podstawowych, ich różne natężenia, emocje przeciwstawne oraz emocje złożone, które powstają z ich połączenia – podobnie jak nowe kolory powstają z mieszania barw podstawowych.

Czym jest koło emocji Plutchika i jakie ma znaczenie

Plutchik był zwolennikiem ewolucyjnego podejścia do emocji. Uważał, że emocje rozwinęły się, bo pomagały przetrwać: strach skłania do ucieczki, złość do obrony, wstręt do unikania zepsutego jedzenia, smutek do szukania pomocy po stracie. Każdą emocję łączył więc z funkcją przystosowawczą i typowym zachowaniem.

Koło nie jest testem ani narzędziem diagnostycznym. Jest raczej mapą, która pomaga nazwać to, co czujemy. Dlatego chętnie korzystają z niego psychologowie, nauczyciele, coachowie i rodzice, którzy uczą dzieci rozpoznawania emocji.

Osiem podstawowych emocji według teorii Plutchika

Plutchik wyróżnił osiem emocji podstawowych, ułożonych w cztery pary przeciwieństw:

  • radość – i jej przeciwieństwo, smutek,
  • zaufanie – i jego przeciwieństwo, wstręt,
  • strach – i jego przeciwieństwo, złość,
  • zaskoczenie – i jego przeciwieństwo, oczekiwanie.

Lista Plutchika różni się od sześciu emocji opisanych przez Paula Ekmana (radość, smutek, strach, złość, wstręt, zaskoczenie). Plutchik dodał zaufanie i oczekiwanie, a Ekman nie uwzględniał ich, bo nie mają charakterystycznego wyrazu twarzy. Więcej o różnych teoriach piszemy w tekście emocje podstawowe.

Struktura i budowa koła emocji

Koło emocji Plutchika model psychologii emocji

Koło ma osiem „płatków”, po jednym dla każdej emocji podstawowej. Emocje przeciwstawne leżą naprzeciwko siebie, a podobne – obok siebie. W wersji trójwymiarowej model ma kształt odwróconego stożka: im wyżej (lub na płaskim kole – bliżej środka), tym emocja silniejsza; im niżej (dalej od środka), tym słabsza i trudniejsza do odróżnienia od innych.

Intensywność emocji – od najsłabszych do najsilniejszych

Każda emocja podstawowa ma w modelu trzy poziomy natężenia:

SłabaPodstawowaSilna
pogoda ducharadośćekstaza
akceptacjazaufanieuwielbienie
obawastrachprzerażenie
roztargnieniezaskoczeniezdumienie
zadumasmutekrozpacz
znudzeniewstrętodraza
irytacjazłośćwściekłość
zainteresowanieoczekiwanieczujność

To rozróżnienie jest praktyczne. Irytacja i wściekłość to ta sama emocja, ale wymagają innej reakcji. Zauważenie emocji na wczesnym, słabszym etapie ułatwia jej regulację, zanim stanie się przytłaczająca.

Przeciwstawne emocje w modelu Plutchika

Według Plutchika emocje leżące naprzeciwko siebie są przeciwieństwami: radość i smutek, zaufanie i wstręt, strach i złość, zaskoczenie i oczekiwanie. Strach i złość to dwie odpowiedzi na zagrożenie – ucieczka albo walka. Zaskoczenie pojawia się, gdy coś jest nieoczekiwane, a oczekiwanie – gdy coś przewidujemy.

W praktyce ludzie potrafią czuć emocje przeciwstawne jednocześnie, np. smutek i radość na pożegnaniu przed wyjazdem na wymarzone studia. Psychologowie nazywają to emocjami mieszanymi. Model Plutchika jest więc uproszczeniem, a nie opisem każdego doświadczenia.

Diady emocjonalne – jak łączą się emocje podstawowe

Połączenia sąsiednich emocji Plutchik nazwał diadami pierwotnymi:

  • radość + zaufanie = miłość,
  • zaufanie + strach = uległość,
  • strach + zaskoczenie = respekt (lęk podszyty podziwem, ang. awe),
  • zaskoczenie + smutek = dezaprobata (w niektórych przekładach: rozczarowanie),
  • smutek + wstręt = wyrzuty sumienia,
  • wstręt + złość = pogarda,
  • złość + oczekiwanie = agresywność,
  • oczekiwanie + radość = optymizm.

Opisał też diady wtórne, łączące emocje oddalone o jedno miejsce, np. radość + strach = poczucie winy, smutek + złość = zawiść, zaufanie + zaskoczenie = ciekawość, oczekiwanie + zaufanie = nadzieja. Nazwy w polskich tłumaczeniach bywają różne, bo nie zawsze istnieje dokładny odpowiednik angielskiego słowa.

Praktyczne zastosowanie koła emocji w samorozwoju

Badania nad regulacją emocji pokazują, że samo nazwanie uczucia może je osłabić. Matthew Lieberman i współpracownicy (2007) wykazali w badaniu z rezonansem magnetycznym, że opisywanie emocji słowami zmniejszało aktywność ciała migdałowatego. Psycholożka Lisa Feldman Barrett zwraca uwagę na „ziarnistość emocjonalną”: osoby, które potrafią precyzyjnie rozróżniać swoje emocje (np. „jestem rozczarowana”, a nie tylko „jest mi źle”), lepiej radzą sobie ze stresem.

Koło Plutchika może w tym pomóc:

  • dziennik emocji – raz dziennie zaznacz na kole, co czujesz, i jak silnie,
  • szukanie źródła – zapytaj siebie, co wywołało daną emocję i czego ona dotyczy,
  • sprawdzanie mieszanek – „czuję zazdrość” może kryć smutek i złość albo strach,
  • wczesne sygnały – naucz się rozpoznawać irytację, zanim przerodzi się we wściekłość, i obawę, zanim zamieni się w przerażenie.

O tym, co robić z emocjami, które już nazwałeś, piszemy w tekstach uwalnianie emocji dla lepszego samopoczucia i negatywne emocje – jak je zwalczać.

Znaczenie rozpoznawania emocji w relacjach międzyludzkich

Rozpoznawanie emocji w komunikacji

Umiejętność rozpoznania emocji – swoich i cudzych – ułatwia komunikację. Partner, który potrafi powiedzieć „jestem rozczarowany, bo czekałem na ten wieczór”, daje drugiej stronie znacznie więcej informacji niż ktoś, kto mówi „nieważne” i trzaska drzwiami. Koło emocji sprawdza się też w pracy z dziećmi: pomaga im nazywać uczucia, zamiast je wykrzykiwać. Sygnały emocji widać także w ciele i mimice – piszemy o tym w tekstach co oznaczają mikroekspresje twarzy i psychologia gestów i spojrzeń.

Koło emocji w praktyce terapeutycznej

W terapii koło emocji bywa używane jako pomoc przy nauce rozpoznawania i nazywania uczuć – zwłaszcza u osób, którym trudno opisać, co czują (np. przy aleksytymii), u dzieci i młodzieży oraz w terapii par. Elementy podobnej pracy z emocjami występują m.in. w terapii dialektyczno-behawioralnej (DBT) i terapii skoncentrowanej na emocjach. Samo koło nie jest jednak metodą leczenia. To pomoc wizualna, która ułatwia rozmowę o uczuciach.

Model Plutchika ma też ograniczenia. Nie wszyscy badacze zgadzają się, że istnieje osiem emocji podstawowych ani że emocje złożone powstają przez proste „mieszanie”. Mimo to koło pozostaje jednym z najbardziej czytelnych sposobów pokazania, jak bogaty i zróżnicowany jest świat ludzkich emocji.