Komunikacja

Najciekawsze dylematy moralne

Andżelika Ossowska 9 min czytania

Najciekawsze dylematy moralne
Spis treści
  1. Czym jest dylemat moralny?
  2. Dylemat wagonika (tramwajowy)
  3. Grubas na kładce
  4. Wariant z pętlą
  5. Chirurg i pięciu pacjentów
  6. Dylemat łodzi ratunkowej – i prawdziwa sprawa Mignonette
  7. Dylemat Heinza – jak rozwija się myślenie moralne
  8. Dylematy moralne w literaturze
  9. Dylematy moralne w codzienności
  10. Autonomiczne samochody i Moral Machine
  11. Jak myślą o dylematach główne teorie etyczne
  12. Jak rozmawiać o dylematach moralnych z dziećmi i młodzieżą
  13. Najczęściej zadawane pytania, FAQ
  14. Jakie są dylematy moralne?
  15. Jakie są klasyczne dylematy moralne?
  16. Jaki jest przykład dylematu moralnego?
  17. Jakie są główne teorie etyczne?

Dylematy moralne to sytuacje, w których każda możliwa decyzja narusza jakąś ważną wartość. Nie ma wyjścia „czystego” – trzeba wybrać mniejsze zło albo zdecydować, która z racji jest ważniejsza. Filozofowie od stuleci budują takie scenariusze celowo. Nie po to, żeby kogoś dręczyć, ale żeby sprawdzić, na czym naprawdę opierają się nasze przekonania. Poniżej zebraliśmy najciekawsze dylematy moralne – klasyczne eksperymenty myślowe, prawdziwe sprawy sądowe, przykłady z literatury i codzienności – razem z tym, co mówią o nich etyka i psychologia.

Czym jest dylemat moralny?

W ścisłym sensie dylemat moralny to sytuacja, w której człowiek ma dwa (lub więcej) obowiązki moralne i nie może spełnić wszystkich naraz. Spełnienie jednego oznacza złamanie drugiego. Klasyczny przykład podał Jean-Paul Sartre w wykładzie „Egzystencjalizm jest humanizmem” (1946). Jego student w czasie wojny musiał wybrać: wstąpić do Wolnych Francuzów i walczyć z okupantem albo zostać z matką, dla której był jedynym oparciem.

Od dylematu trzeba odróżnić pokusę. Gdy wiem, co jest słuszne, ale kusi mnie coś innego (np. zatrzymanie znalezionego portfela), to nie jest dylemat, tylko próba charakteru. Dylemat zaczyna się wtedy, gdy obie strony mają mocne racje.

Dylemat wagonika (tramwajowy)

Najsłynniejszy eksperyment myślowy w etyce opisała brytyjska filozofka Philippa Foot w 1967 r. Rozpędzony wagonik pędzi w stronę pięciu osób przywiązanych do toru. Możesz przestawić zwrotnicę – wtedy wagonik skręci na boczny tor, na którym stoi jedna osoba. Czy przestawisz?

Nazwę „trolley problem” spopularyzowała amerykańska filozofka Judith Jarvis Thomson (1976, 1985). Większość ludzi odpowiada, że przestawiłaby zwrotnicę: jedna ofiara zamiast pięciu. Ciekawie robi się dopiero przy kolejnych wariantach.

Grubas na kładce

W wariancie Thomson stoisz na kładce nad torem. Jedynym sposobem na zatrzymanie wagonika jest zepchnięcie na tor bardzo postawnego mężczyzny. Liczby są te same: jedna osoba zamiast pięciu. Mimo to zdecydowana większość badanych odpowiada, że nikogo by nie zepchnęła.

Dlaczego? Filozofowie wskazują na zasadę podwójnego skutku, której korzenie sięgają Tomasza z Akwinu. W pierwszym przypadku śmierć jednej osoby jest skutkiem ubocznym ratowania pięciu. W drugim – człowiek staje się narzędziem, środkiem do celu. Psycholog Joshua Greene i współpracownicy (2001) zbadali to za pomocą rezonansu magnetycznego. Scenariusz z kładką mocniej angażował obszary mózgu związane z emocjami, a scenariusz ze zwrotnicą – obszary związane z chłodną kalkulacją. Na tej podstawie Greene zaproponował dwuprocesowy model ocen moralnych.

Wariant z pętlą

To prawdopodobnie ten wariant krąży w polskim internecie jako „błędne koło”. Thomson wymyśliła go, żeby sprawdzić zasadę podwójnego skutku. Boczny tor nie jest ślepy – zawraca i łączy się z głównym. Wagonik zatrzyma się tylko dlatego, że uderzy w stojącego tam człowieka. Bez niego objechałby pętlę i zabił pięć osób.

Fizycznie robisz to samo co przy zwrotnicy. Ale tym razem śmierć jednej osoby jest konieczna, by uratować pozostałych – jak na kładce. Wiele osób, które wcześniej bez wahania przestawiały zwrotnicę, tu zaczyna się zastanawiać. Wariant pokazuje, że nasze intuicje nie zawsze układają się w spójną teorię.

Chirurg i pięciu pacjentów

W szpitalu leży pięciu pacjentów, z których każdy potrzebuje innego narządu. Do kontroli przychodzi zdrowy człowiek o pasującej tkance. Czy chirurg może go poświęcić, by uratować pięć osób? Prawie wszyscy odpowiadają: absolutnie nie. A przecież rachunek jest identyczny jak przy zwrotnicy.

Ten przykład (rozwijany przez Foot i Thomson) jest ulubionym argumentem przeciwników czystego utylitaryzmu. Pokazuje, że liczymy się nie tylko ze skutkami, ale też z prawami jednostki, zaufaniem do lekarzy i tym, jaki świat powstałby, gdyby takie decyzje były dopuszczalne.

Dylemat łodzi ratunkowej – i prawdziwa sprawa Mignonette

Na przeciążonej szalupie nie wszyscy mogą przeżyć. Kto zostaje, a kto musi odejść? To nie tylko eksperyment myślowy. W 1884 r. po zatonięciu jachtu Mignonette czterech rozbitków dryfowało przez prawie trzy tygodnie. Kapitan Tom Dudley, za zgodą marynarza Edwina Stephensa, zabił bardzo osłabionego 17-letniego chłopca okrętowego, Richarda Parkera. Rozbitkowie przeżyli dzięki jego ciału i krwi. Sąd w Anglii (sprawa R v Dudley and Stephens) uznał, że konieczność nie usprawiedliwia zabójstwa niewinnego człowieka. Wyrok śmierci zamieniono później na pół roku więzienia.

Podobną sprawę rozpatrywał sąd w USA po katastrofie statku William Brown w 1841 r. Marynarze, żeby odciążyć szalupę, wyrzucili za burtę kilkunastu pasażerów. Jednego z nich skazano za nieumyślne zabójstwo. Sąd uznał, że jeśli ktoś musi zginąć, wybór nie może zależeć od tego, kto jest silniejszy – w ostateczności należałoby losować.

Pojęcie „etyki łodzi ratunkowej” ma też inne znaczenie. Ekolog Garrett Hardin (1974) użył tej metafory w sporze o pomoc dla krajów biednych. Jego tekst wywołał ostrą krytykę i do dziś jest przykładem tego, jak metafora może prowadzić do dyskusyjnych wniosków politycznych.

Dylemat Heinza – jak rozwija się myślenie moralne

Psycholog Lawrence Kohlberg (1958) przedstawiał dzieciom i dorosłym historię Heinza. Żona Heinza umiera na raka. Aptekarz ma lek, który może ją uratować, ale żąda ceny, na którą Heinza nie stać. Heinz zebrał połowę kwoty, a aptekarz odmówił obniżenia ceny. Czy Heinz powinien ukraść lek?

Kohlberga nie interesowało, czy ktoś odpowie „tak”, czy „nie”, tylko uzasadnienie. Na tej podstawie opisał sześć stadiów rozwoju moralnego – od unikania kary („nie, bo pójdzie do więzienia”), przez dbanie o opinię innych i przestrzeganie prawa, aż po uniwersalne zasady („życie jest ważniejsze niż własność”). Jego uczennica Carol Gilligan zarzuciła mu, że badał głównie chłopców i pomija perspektywę troski o relacje. Z tego sporu wyrosła etyka troski.

Dylematy moralne w literaturze

Literatura zna wiele dylematów, które zostają w głowie na lata:

  • „Antygona” Sofoklesa – prawo państwa (zakaz pochowania brata) przeciw prawu boskiemu i rodzinnemu. Antygona wybiera sumienie i płaci za to życiem.
  • „Hamlet” Szekspira – czy pomścić ojca, jeśli zemsta oznacza zabójstwo, a pewności co do winy brak?
  • „Przygody Hucka” Marka Twaina – Huck ma oddać zbiegłego niewolnika Jima właścicielce, bo tak każe prawo i religia, której go nauczono. Wybiera przyjaciela słowami: „Dobra, to pójdę do piekła”.
  • „Wybór Zofii” Williama Styrona (1979) – matka w obozie zagłady musi wskazać, które z jej dwojga dzieci przeżyje. To przykład dylematu, który nie ma dobrego wyjścia i zostawia trwałe poczucie winy.
  • „Dżuma” Alberta Camusa – czy zostać w zamkniętym mieście i pomagać chorym, czy wyjechać do ukochanej? Dziennikarz Rambert ostatecznie zostaje.

Dylematy moralne w codzienności

Większości z nas nie czeka wybór przy zwrotnicy. Codzienne dylematy są mniej dramatyczne, ale prawdziwe:

  • przyjaciółka prosi, żeby ją kryć przed partnerem – lojalność czy szczerość?
  • w pracy widzisz nieprawidłowości – zgłosić i ryzykować posadę, czy milczeć? (sygnalistów chroni w Polsce ustawa z 2024 r.),
  • rodzic potrzebuje stałej opieki – zrezygnować z pracy, czy oddać go do ośrodka?
  • szef każe zwolnić jedną osobę z zespołu – kryterium wyników czy sytuacji życiowej?
  • kolega z klasy dziecka jest wykluczany – interweniować, choć to może zaszkodzić twojemu dziecku?
  • praca, która dobrze płaci, ale stoi w sprzeczności z twoimi przekonaniami – o tym piszemy w tekście praca niezgodna z wyznawanymi wartościami.

Takie pytania świetnie sprawdzają się też w rozmowie – na randce, przy rodzinnym stole czy w gronie przyjaciół. Kilka podobnych propozycji znajdziesz w zestawieniach trudne pytania do drugiej osoby i ciekawe tematy do rozmowy.

Autonomiczne samochody i Moral Machine

Dylemat wagonika wrócił w nowej postaci wraz z autonomicznymi samochodami. Jeśli wypadek jest nieunikniony, kogo powinien chronić algorytm – pasażera czy pieszych? Dzieci czy osoby starsze? Zespół z MIT stworzył grę online Moral Machine. W badaniu opublikowanym w „Nature” (Awad i in., 2018) zebrano około 40 milionów decyzji od osób z ponad 200 krajów i terytoriów. Większość wolała ratować więcej osób i ludzi młodszych. Preferencje różniły się jednak wyraźnie między regionami świata – na przykład przywiązanie do ratowania młodszych było słabsze w krajach Azji Wschodniej.

Jak myślą o dylematach główne teorie etyczne

TeoriaKluczowe pytanieCo powie o zwrotnicy?
utylitaryzm (Bentham, Mill)które działanie przyniesie najwięcej dobra?przestaw – jedna ofiara zamiast pięciu
deontologia (Kant)jaki obowiązek mam i czy nie traktuję kogoś tylko jak środka?spór; przy kładce – nie wolno pchać
etyka cnót (Arystoteles)co zrobiłby człowiek mądry i prawy?zależy od okoliczności i motywacji
etyka troski (Gilligan, Noddings)jak zadbać o relacje i osoby zależne?zwraca uwagę na bliskość i odpowiedzialność za konkretnych ludzi
kontraktualizm (Rawls, Scanlon)na jakie zasady wszyscy mogliby się rozsądnie zgodzić?zasady, których nie można odrzucić z perspektywy każdej osoby

Żadna z teorii nie rozwiązuje wszystkich dylematów. Dlatego dyskusje nad nimi trwają od Arystotelesa do dziś.

Jak rozmawiać o dylematach moralnych z dziećmi i młodzieżą

Dylematy to dobre narzędzie do nauki myślenia, a nie do sprawdzania, kto ma „poprawny” pogląd. Pomagają proste zasady:

  • wybieraj scenariusze dopasowane do wieku – młodszym dzieciom wystarczą historie o przyjaźni, uczciwości, dzieleniu się,
  • pytaj „dlaczego?”, a nie tylko „co byś zrobił?”,
  • proś o argumenty drugiej strony – „co by powiedział ktoś, kto wybrałby inaczej?”,
  • pokazuj, że zmiana zdania po usłyszeniu dobrego argumentu jest zaletą, a nie porażką,
  • unikaj drastycznych scenariuszy z udziałem bliskich dziecka – mogą budzić lęk.

Więcej pomysłów na takie ćwiczenia znajdziesz w tekście o zabawach edukacyjnych.

Najczęściej zadawane pytania, FAQ

Poniżej odpowiadamy na pytania, które najczęściej pojawiają się w tym temacie.

Jakie są dylematy moralne?

Dylematy moralne to sytuacje, w których każda możliwa decyzja narusza jakąś ważną wartość – na przykład lojalność wobec przyjaciela i uczciwość wobec innych. Nie da się spełnić wszystkich obowiązków naraz, trzeba więc zdecydować, która racja jest ważniejsza.

Jakie są klasyczne dylematy moralne?

Do klasycznych dylematów należą: dylemat wagonika (Philippa Foot, 1967), grubas na kładce i wariant z pętlą (Judith Jarvis Thomson), chirurg i pięciu pacjentów, dylemat łodzi ratunkowej oraz dylemat Heinza, którym Lawrence Kohlberg badał rozwój moralny.

Jaki jest przykład dylematu moralnego?

Najbardziej znany przykład to dylemat wagonika. Rozpędzony wagonik jedzie w stronę pięciu osób. Możesz przestawić zwrotnicę i skierować go na tor, na którym stoi jedna osoba. Większość ludzi przestawiłaby zwrotnicę, ale w wariancie, w którym trzeba zepchnąć człowieka z kładki, większość odmawia – choć liczby są takie same.

Jakie są główne teorie etyczne?

Najczęściej wymienia się pięć podejść: utylitaryzm (liczą się skutki), deontologię (liczą się obowiązki i zasady, np. u Kanta), etykę cnót (liczy się charakter), etykę troski (liczą się relacje i osoby zależne) oraz kontraktualizm (liczą się zasady, na które wszyscy mogliby się rozsądnie zgodzić).

Źródła:
1\. https://czasopisma.uksw.edu.pl/index.php/fp/article/download/1341/2035/3468