Porady

Czym jest samosabotaż?

Andżelika Ossowska 6 min czytania

Samosabotaż – czym jest i jak go przerwać
Spis treści
  1. Samosabotaż w ujęciu psychologii
  2. Jak rozpoznać samosabotaż – przykłady
  3. Skąd się bierze samosabotaż
  4. Samosabotaż w związku
  5. Mechanizmy obronne a samosabotaż
  6. Jak przestać sabotować samego siebie
  7. FAQ
  8. Czy samosabotaż jest świadomy?
  9. Czy prokrastynacja to samosabotaż?
  10. Dlaczego niszczę dobre związki?
  11. Jak odróżnić samosabotaż od zdrowej rezygnacji?
  12. Czy samosabotaż może być objawem depresji?

Samosabotaż to zachowania, którymi sami utrudniamy sobie osiągnięcie tego, na czym nam zależy: odkładanie nauki do ostatniej nocy, wycofywanie się z dobrej relacji, gdy robi się poważnie, rezygnacja z awansu „bo i tak się nie nadaję”. Z boku wygląda to irracjonalnie, ale ma swoją logikę – chroni przed lękiem, wstydem albo rozczarowaniem tu i teraz, kosztem tego, co ważne na dłużej. Wyjaśniamy, jak psychologia opisuje samosabotaż, skąd się bierze, jak wygląda w pracy i w związku oraz co pomaga go przerwać.

Samosabotaż w ujęciu psychologii

„Samosabotaż” nie jest terminem diagnostycznym, tylko potoczną nazwą dla kilku dobrze opisanych zjawisk:

  • samoutrudnianie (ang. self-handicapping) – Edward Jones i Steven Berglas (1978) opisali, jak ludzie przed ważnym sprawdzianem sami stwarzają sobie przeszkody (nie śpią, nie przygotowują się, „przypadkiem” imprezują). Gdy przyjdzie porażka, można ją zrzucić na okoliczności, a nie na brak zdolności,
  • prokrastynacja – odkładanie zadań mimo świadomości, że to zaszkodzi. Badacze (Sirois i Pychyl, 2013) opisują ją jako sposób na szybką poprawę nastroju: unikamy przykrego zadania, by poczuć ulgę teraz,
  • unikanie – rezygnacja z sytuacji, które budzą lęk (rozmowy o pracę, randki, występy), choć są ważne,
  • sabotowanie relacji – wycofywanie się, testowanie partnera, prowokowanie kłótni, gdy relacja zaczyna być bliska.

Wspólny mianownik: krótkoterminowa ochrona przed nieprzyjemnym uczuciem wygrywa z długoterminowym celem.

Jak rozpoznać samosabotaż – przykłady

  • odkładasz ważne zadanie, a potem pracujesz w panice i nie możesz pokazać, na co cię stać,
  • przed egzaminem lub prezentacją „przypadkiem” zarywasz noc,
  • nie wysyłasz CV na stanowisko, które cię interesuje, bo „pewnie mają lepszych”,
  • stawiasz sobie tak wysoką poprzeczkę, że nie da się jej przeskoczyć – więc nawet nie zaczynasz,
  • gdy ktoś cię chwali, szybko umniejszasz swój udział,
  • zrywasz kontakt albo wszczynasz kłótnię, gdy relacja zaczyna być poważna,
  • wracasz do nawyków, z którymi walczysz (np. jedzenia pod wpływem stresu, scrollowania), w chwilach, gdy idzie ci dobrze,
  • nie prosisz o pomoc, nawet gdy jest w zasięgu ręki.

Jedno zachowanie to jeszcze nie samosabotaż. Sygnałem jest powtarzający się wzorzec: podobny scenariusz w różnych sytuacjach i to samo uczucie „znowu to sobie zrobiłem”.

Skąd się bierze samosabotaż

  • Lęk przed porażką i oceną – samoutrudnianie chroni obraz siebie: „nie przygotowałem się” brzmi lepiej niż „nie dałem rady”.
  • Niska lub chwiejna samoocena – przekonania typu „nie zasługuję”, „na pewno się nie uda” prowadzą do działań, które je potwierdzają. To klasyczna samospełniająca się przepowiednia.
  • Perfekcjonizm – gdy jedyną akceptowalną opcją jest ideał, łatwiej nie zaczynać niż zrobić coś „tylko dobrze”.
  • Syndrom oszusta – Pauline Clance i Suzanne Imes (1978) opisały osoby, które mimo osiągnięć czują, że „oszukują” innych i zaraz zostaną zdemaskowane. Sukces budzi wtedy lęk, a nie radość.
  • Doświadczenia z dzieciństwa – krytyka, nieprzewidywalność, brak wsparcia emocjonalnego. Wiele z tych mechanizmów opisujemy w tekście o syndromie zaniedbania emocjonalnego.
  • Lęk przed zmianą – nawet niewygodna sytuacja jest znana. Sukces oznacza nowe oczekiwania i odpowiedzialność.
  • Trudność w znoszeniu emocji – jeśli nie umiesz poradzić sobie z niepokojem, napięcie „rozładowujesz” unikaniem.

Samosabotaż kosztuje. W metaanalizie Schwingera i współpracowników (2014) samoutrudnianie wiązało się z gorszymi wynikami w nauce, a w badaniu Zuckermana i Tsai (2005) – z pogorszeniem samopoczucia w czasie. Unikanie daje ulgę na chwilę, ale z czasem wzmacnia lęk.

Samosabotaż w związku

W relacjach samosabotaż ma często związek z lękiem przed bliskością i odrzuceniem. Badania Sandry Murray i Johna Holmesa nad tzw. regulacją ryzyka pokazują, że osoby o niskiej samoocenie, gdy czują się niepewnie, wycofują się emocjonalnie, by „zabezpieczyć się” przed zranieniem – i w ten sposób oddalają partnera. Australijska psycholożka Raquel Peel opracowała nawet skalę samosabotażu w związkach (2021). Wskazuje w niej trzy główne obszary: postawy obronne, trudności z zaufaniem i brak umiejętności dbania o relację.

Typowe zachowania:

  • wycofywanie się, gdy relacja staje się poważna,
  • testowanie uczuć partnera („jeśli mnie kocha, to…”),
  • szukanie dowodów, że coś jest nie tak, i przeoczanie tego, co działa,
  • prowokowanie kłótni w chwilach bliskości,
  • wybieranie osób niedostępnych – bo przy nich nie trzeba się odsłaniać. O tym wzorcu piszemy w tekście o mężczyźnie niedostępnym emocjonalnie,
  • kończenie relacji, zanim druga strona „zdąży” odejść.

Jeśli ten scenariusz powtarza się w kolejnych związkach, warto przeczytać nasz tekst dlaczego jestem sama. Pamiętaj jednak, że nie każde odejście jest samosabotażem – czasem relacja naprawdę nie jest zdrowa. Sygnały ostrzegawcze opisujemy w artykule oznaki, że nic z tego nie będzie.

Mechanizmy obronne a samosabotaż

Samosabotaż często idzie w parze z mechanizmami obronnymi, które chronią przed przykrą prawdą o sobie:

  • racjonalizacja – „i tak nie chciałem tej pracy”,
  • projekcja – przypisywanie innym własnych lęków („to on nie chce się angażować”),
  • zaprzeczanie – „nie mam problemu z odkładaniem, po prostu lepiej pracuję pod presją”.

W krótkim okresie zmniejszają napięcie, ale utrudniają zauważenie wzorca. Nie warto ich „zwalczać” na siłę – wystarczy zacząć je zauważać.

Jak przestać sabotować samego siebie

  1. Nazwij wzorzec – przez 2 tygodnie zapisuj sytuacje, w których odpuściłeś coś ważnego. Co się działo, co czułeś tuż przed, jaką ulgę przyniosło unikanie?
  2. Znajdź funkcję – zapytaj siebie: „przed czym mnie to chroni?”. Przed oceną, porażką, bliskością, odpowiedzialnością?
  3. Zaplanuj „jeśli–to” – zamiast „od jutra się zmienię” ustal: „jeśli o 19:00 usiądę do biurka, to otwieram plik i piszę 10 minut”. Takie intencje wdrożeniowe mają w metaanalizach wyraźny wpływ na realizację celów (Gollwitzer i Sheeran, 2006).
  4. Zmniejsz pierwszy krok – tak, by był niemal śmiesznie łatwy. Lęk przed zadaniem jest zwykle największy przed jego rozpoczęciem.
  5. Obniż poprzeczkę na start – „wystarczająco dobrze” zamiast „idealnie”.
  6. Bądź dla siebie życzliwy po potknięciu – badania Breines i Chen (2012) pokazały, że współczucie dla siebie po porażce zwiększa motywację do poprawy bardziej niż samokrytyka.
  7. Zauważaj sukcesy – zapisuj wieczorem jedną rzecz, która się udała. Pomaga to zmieniać przekonanie „nic mi nie wychodzi”.
  8. Powiedz komuś o swoim celu – wsparcie i rozliczanie się przed inną osobą zmniejszają ryzyko odpuszczenia.

Pomocna bywa też psychoterapia, zwłaszcza poznawczo-behawioralna (praca z przekonaniami i unikaniem), terapia schematu lub terapia akceptacji i zaangażowania (ACT). Warto po nią sięgnąć, gdy samosabotaż wpływa na pracę, związki czy zdrowie albo towarzyszą mu objawy depresji i lęku. W Polsce w Centrum Zdrowia Psychicznego lub poradni zdrowia psychicznego można zgłosić się bezpłatnie, bez skierowania. W kryzysie dzwoń pod 116 123 lub 800 70 22 22, a w sytuacji zagrożenia życia – pod 112.

FAQ

Najczęstsze pytania o samosabotaż.

Czy samosabotaż jest świadomy?

Zwykle nie w pełni. Często zauważamy go dopiero po fakcie („znowu to zrobiłem”). Im lepiej znasz swoje wzorce, tym wcześniej możesz je zatrzymać.

Czy prokrastynacja to samosabotaż?

Przewlekła prokrastynacja to jedna z najczęstszych form samosabotażu. Nie wynika z lenistwa, tylko z trudności w znoszeniu przykrych emocji związanych z zadaniem, np. nudy, lęku czy poczucia, że się nie podoła.

Dlaczego niszczę dobre związki?

Najczęściej z lęku przed odrzuceniem lub bliskością. Wycofanie się albo kłótnia dają złudne poczucie kontroli: „odejdę, zanim mnie zranisz”. Pomocna jest praca nad przywiązaniem i zaufaniem, także w terapii.

Jak odróżnić samosabotaż od zdrowej rezygnacji?

Zdrowa rezygnacja wynika z przemyślenia i zgodności z twoimi wartościami. Po niej czujesz zwykle spokój. Samosabotaż wynika z lęku, przynosi chwilową ulgę, a potem żal. Często powtarza się też w podobnych sytuacjach.

Czy samosabotaż może być objawem depresji?

Może się z nią łączyć: brak energii, poczucie beznadziei i niska samoocena sprzyjają unikaniu. Jeśli od ponad dwóch tygodni masz obniżony nastrój, tracisz zainteresowania i trudno ci funkcjonować, skonsultuj się z lekarzem lub psychologiem.